1796දී ලංකාවේ මුහුදුබඩ ප්රදේශ ආක්රමණය කළ ඉංග්රීසීන්ට 1799 පමණ වන විට මුහුදුබඩ කලාපයේ ස්වකීය බලය ස්ථාපිත කරගැනීමට හැකි විය. ඉංග්රීසීන්ගේ ඊළඟ අරමුණ වූයේ කන්ද උඩරට ආක්රමණය කිරීමය. අවස්ථා කිහිපයකදීම විවිධ උපක්රම භාවිත කළත් එම ප්රයත්න අසාර්ථක විය. කන්ද උඩරට භූගෝලීය පිහිටීම හා සිංහලයන්ගේ සටන් ක්රමවල තිබූ උපායශීලී බව නිසා ඉංග්රීසීන්ට ස්වකීය අභිප්රාය මුදුන්පත් කරගැනීමට නොහැකි විය. 1815 වන විට උඩරට පාලනය කළේ ශ්රී වික්රමරාජසිංහ රජුය. නායක්කාර වංශිකයකු වූ ශ්රී වික්රම රාජසිංහ රජතුමා පිළිබඳව උඩරට වංශවත් ප්රභූන් නොමනාපයක් ඇතිකර ගත් අතර, මෙම අවස්ථාව ප්රයෝජනයට ගත් ඉංග්රීසීන් උඩරට ගිවිසුම හරහා උඩරට රාජධානිය ඈඳා ගැනීමට සමත් විය.
1815 මාර්තුවේ අස්සන් කළ උඩරට ගිවිසුම ප්රකාරව ශ්රී වික්රම රාජසිංහ රජතුමා බලයෙන් ඉවත් කර උඩරට රාජධානියේ පාලකයා ලෙස සිංහලයකු පත්කළ යුතුව තිබිණි. ඔවුන් ඉංග්රීසීන් උඩරට ගිවිසුම කඩකර උඩරට පාලනය සඳහා ඉංග්රීසි ආණ්ඩුකාරවරයකු පත්කළ අතර, මෙයින් උඩරට ප්රභූහු තිගැස්සී ගියහ. තමන්ගේ ක්රියා කලාපය ජාතියට කළ මහා පාවාදීමක් බව ප්රත්යක්ෂ විය. එහි ප්රතිඵලය වූයේ ඉංග්රීසීන්ට එරෙහිව කැරැලි කිහිපයක් නිර්මාණය වීමය. එහෙත් ඒ සියල්ලම අසාර්ථක විය. මේ අතරතුර බලය ලබා ගැනීම සඳහා 1833 කුමන්ත්රණයක් සිදු කළේය.
මෙම කුමන්ත්රණයේ මහ මොළකරුවන් වූයේ උඩරට ප්රභූන් හා බෞද්ධ භික්ෂුන් වහන්සේලාය. කුමන්ත්රණකරුවන්ගේ සැලැස්ම වූයේ ඉංග්රීසි පාලනයේ කාඩරය මහනුවර එක්තරා ස්ථානයකට ගෙන්වා රාත්රී භෝජන සංග්රහයක් පවත්වා ඝාතනය කිරීමයි. ආහාරවලට වස මුසු කිරීම ඔවුන්ගේ උපාය විය. සිංහල ප්රභූන්ගේ රාත්රී භෝජන සංග්රහයේ ආරාධනය පිළිගත් ඉංග්රීසි ආණ්ඩුකාරවරයා ප්රමුඛ පාර්ශ්වය එකී රාත්රි භෝජන සංග්රහයට සහභාගි වීමට බලාපොරොත්තු විය. නමුත් භෝජන සංග්රහයට දින කිහිපයකට පෙර මෙම කුමන්ත්රණය, එම කුමන්ත්රණයට හවුල් වූ ටික දෙනෙක් විසින්ම ඉංග්රීසීන්ට දන්වන ලදී.
මෙයින් බලවත් කෝපයට පත් ඉංග්රීසීන් කුමන්ත්රණයේ මහ මොළකරුවන් අත්අඩංගුවට ගෙන නඩු පැවරුවේය. මෙම නඩුව විභාග කළේ ජූරි සභාවක් ඉදිරියේය. නඩුවේ චූදිතයන් මෙසේය.
- මොල්ලිගොඩ අදිකාරම්
- දුනුවිල දිසාව
- දෙඹෑවේ හිමි
- කැටකුඹුරේ හිමි
- බඹරදෙණියේ බස්නායක නිලමේ
අධිනීතිඥ හෙන්රි ජෝන් ස්ටෙප්ල්ස් මහතා මොල්ලිගොඩ අදිකාරම් වෙනුවෙන් පෙනී සිටියේය. ජූරි සභාවට ඉංග්රීසීන් හයදෙනකු හා පහතරට සිංහලයන් හත් දෙනකු අයත් විය. විත්තිකරුවන්ට එරෙහිව චෝදනා එකොළහක් විය. ප්රධාන චෝදනාව වූයේ මහරජතුමාට එරෙහිව කුමන්ත්රණය කිරීමය. කෙසේ වෙතත් ජූරි සභාවේ බහුතර තීරණය වූයේ සියලුම චෝදනාවලට විත්තිකරුවන් නිවැරැදිකරුවන් බවයි. හය දෙනකු ප්රකාශ කළේ විත්තිකරුවන් වැරැදිකරුවන් බවයි. බහුතර තීරණය මත විත්තිකරුවන් නිදහස් විය. නඩු තීන්දුවේ විශේෂත්වය විත්තිකරුවන් නිවැරැදිකරුවන් බවට ප්රකාශ කළ ජූරි සභිකයන් සියලු දෙනා පහතරට සිංහලයන් වීමය. නිදහස ලද එම විරුවන් සිංලහයේ විමුක්ති සටනට එකතු වූ අතර, අරගලය දිගටම සිදුවිය. මෙම කුමන්ත්රණ නඩු තීන්දුවේ පිටපතක් අදත් බි්රතාන්ය කෞතුකාගාරයේ තැන්පත් කර ඇත.
නීතිඥ එස්.එම්. ජයසූරිය
