ලංකාවේ පැරැණිතම සම්ප්රදායක් වන්නේ යාපනයේ සිට නැඟෙනහිර වෙරළ තීරය ඔස්සේ කතරගම දක්වා පාද යාත්රා පාද වන්දනාවයි. යාත්රාවේ මූලාරම්භය මිථ්යා කතාවන් බොහෝමයකින් වැසී පවතී. එය ආරම්භ වූයේ කතරගම දෙවියන් අපේ වෙරළට ගොඩබැස කතරගමට පාගමනින් ගිය බවට සඳහන් වන අනුවාද කතා කිහිපයක් මූලබීජ කරගනිමිනි. ශතවර්ෂ ගණනාවක් පුරා මෙම බහු ආගමික දින 45ක පාද යාත්රාවෙන් කතරගම වන්දනාව ශ්රී ලාංකියන් අතර බොහෝ ප්රචලිත අංගයක්ය. බොහෝ දෙනාගේ විශ්වාසය නම් පාද යාත්රාවේ යෙදෙන මේ බැතිමතුන් දෙවියන්ගේ දූතයන් බවයි. එම නිසා වන්දනාකරුවන්ට ප්රණීත ආහාර, ආගන්තුක සත්කාර සහ නවාතැන් ලබාදීමෙන් ඔවුනට අපූර්ව ලෙස සංග්රහ කිරීමට මඟ දෙපස වූ ගම්මානවල උදවිය අමතක නොකරයි.
කතරගම බැතිමතුන්ගේ බාරය සහ සංස්කෘතික පැවැත්ම 1983 වසරේ සිට අභාවයට ගොස් තිබූ පසුබිමක මෙම පැරැණි සම්ප්රදායට 1988 දී නැවතත් ප්රාණය මුසු වූයේය. පළමු වසරේ වන්දනාකරුවන් 60 දෙනකු පමණක් මෙම ඓතිහාසික ගමනට එක්වීමට නිර්භීත වූ අතර එය මේ වන විට වාර්ෂිකව වන්දනාකරුවන් 10,000ද ඉක්මවා ඇත. සම්ප්රදාය දැනගැනීමට ඇති එකම මාර්ගය සම්ප්රදායේ ජීවත්වීම බව අවධාරණය කරන මෙම වන්දනාකරුවන් විසින් කිසිදු නව්යකරණයක් මේ වන්දනාමාන විධිවලට මුසුකර නොමැත. ස්වාමිවරු, ස්වාමි අම්මාවරු, බෞද්ධ භික්ෂුන් වහන්සේලා, මුස්ලිම් සූෆිවරු, ක්රිස්තියානි පූජකවරු, ගිහියන් සහ එක් වරක් බි්රතාන්ය මහකොමසාරිස්වරයාගේ බිරිය වන ග්ලැඩ්ස්ටන් ආර්යාව පවා අතීතයේදී නිහතමානීව මෙම පාද යාත්රාවට එක් වූ අතර, මානව එකමුතුකම සඳහා වූ ඒකාබද්ධ ගායනයක කොටස්කරුවන් වීමට මොවුන් අමතක කළේ නැත.
‘සාමය සහ සංහිඳියාව’ යනු සෑම ආගමකම මූලික ඉගැන්වීම වන අතර පාද යාත්රාව ශ්රී ලාංකේය ගැමි සංස්කෘතියේ ප්රබුද්ධ තත්ත්වය පිළිබඳ ජීවමාන සාක්ෂියකි. විවිධ මතවාදවලින් දේශපාලනීකරණය වූ සහ දූෂිත වූ සමාජයක විස්තාරණය කළ යුත්තේ නැසීයන මෙවන් සංස්කෘතිය බව මගේ හැඟීමයි.
ශ්රී ලංකාවේ පවතින පැරැණි ජීවන සම්ප්රදායන් අතර, කතරගම පාද යාත්රාව තරම් ප්රසිද්ධ, නමුත් වර්තමානය වන විටත් එහි වටිනාකම හඳුනාගෙන ඇත්තේ ඉතා ස්වල්පයකි. දිවයිනේ ඈත උතුරු දිශාවෙන් ආරම්භ වී මාස දෙකක් දක්වා කිලෝමීටර් සිය ගණනකට පසු ඈත ගිනිකොන දිග කැලයේ කතරගම පුදබිමෙන් මේ ගමන අවසන් වේ.
1950 දශකයේ සිට තිස්සමහාරාමයේ සිට කතරගම දක්වා මෝටර් රථ මාර්ගයක් දීර්ඝ කළ විට වන්දනාකරුවන්ට කතරගමට ළඟා විය හැකි එකම මාර්ගය වූයේ පයින් හෝ ගොන් කරත්තයෙනි. එතැන් සිට ඒ සියල්ල වෙනස් වී ඇති අතර දැන් කොළඹ සහ පාද යාත්රා සම්ප්රදාය තවමත් වර්ධනය වන නැඟෙනහිර පළාත ඇතුළු අනෙකුත් දිස්ත්රික්කවලින් සාමාන්ය බස් සේවාවකින් කතරගමට පහසුවෙන් ළඟාවිය හැකිය. කෙසේ වෙතත්, ගණන් නොකළ සියවස් ගණනාවක් පුරා, වන්දනාකරුවන් දිවයින පුරා ස්ථානවලින් පමණක් නොව, ඉන්දියාවෙන් සහ ඉඳහිට මධ්යම ආසියාවෙන් පවා පා ගමනින් පැමිණ ඇත. කතරගම පාද යාත්රාවේ දිග වැඩි නිසා ඈත අතීතයේ සිටම ඇවිද ගිය අය ස්වාමිවරුන් හා බාවාවරුන්, කැප වූ ආගමික විශේෂඥයන් වීමට නැඹුරු වූහ. ඔවුන්ගෙන් බොහෝ දෙනෙක් නිර්නාමිකව සිටිති. නමුත් ඔවුන් අතර ශ්රේෂ්ඨ සාන්තුවරයන්, ඍෂිවරුන් කිහිප දෙනකු සිට ඇති අතර, සම්ප්රදායට අනුව පාද යාත්රා වන්දනාකරුවන් අතර පළමුවැන්නා ස්කන්ධ-මුරුකන් බව පැවසේ.
පාද යාත්රාවේ ගමන් කළ ශ්රේෂ්ඨයන් අතර, විශේෂයෙන්, පහළොස්වැනි සියවසේ කීර්තිමත් දෙමළ ගීතිකාකරු අරුණගිරිනාතර් ඇතුළත් වේ. ඔහු අවම වශයෙන් එක් තිරුප්පුකල් ගීතිකාවක් කීරිමලෙයිහි (යාපන අර්ධද්වීපයේ කන්කසන්තුරේ අසල), තවත් එකක් තිරුක්කෝනමලෙයි (නූතන ත්රිකුණාමලය) සහ කට්ටිර්හි දාහතරක් රචනා කළේය. කාමම්, ‘දීප්තිය සහ ආශාව ඇති ස්ථානය’, එනම් කතරගම. වඩාත් මෑත කාලීන සුප්රසිද්ධ වන්දනාකරුවන් අතර පල්කුඩි බාවා සහ නල්ලුර්හි යෝගස්වාමි ඇතුළත් වේ.
නල්ලුර්හි යෝගස්වාමි ඉන් පසු 1910 මැද භාගය වන විට, ස්වාමි දිවයිනේ වෙරළ තීරය දිගේ නැඟෙනහිර දෙසට පා ගමනින් හුදකලා සංචාරයක නිරත වූ අතර, අතරමඟදී බොහෝ තාපසයන් හමුවිය. ඔහු ඇතැම් මුස්ලිම් සූෆි සාන්තුවරයන්, බෞද්ධ භික්ෂුන් සහ වැදි නායකයන් සමග නිදහසේ ගමන් කළේය. අදහස් හුවමාරු කළේය. 1910 වසරේ සිට මැණික් ගංගාවේ පූජනීය ස්ථානය වූ කතිර්කාමම්හි මුරුගන් සමගින් ඔහු තිරුකේතීස්වරම් දක්වාද, ත්රිකුණාමලයේ වට්ටප්පලෙයි සහ කෝනේෂ්වරම් දක්වාද හුදකලා දුර ගමන් වන්දනාවේ ගොස් නැඟෙනහිර වෙරළ තීරය දිගේ අඩි පාර දිගේ ඇවිද ගොස් ඇත. සිත්තන්කුඩි, මඩකලපුව සහ තිරුක්කෝවිල්හි හුදෙකලාව ගතකළ ඔහු බොහෝ විට මොනරාගල සහ බිබිලේ වැදි මාර්ග ඔස්සේ මැණික් ගඟෙන් හා කතිරමලේ කඳු හතෙන් මිදී කතිර්කාමම්හි මුරුගන්ගේ වාසස්ථානයට ඔහු ළඟාවී ඇත. බි්රතාන්ය රජයේ නියෝජිතයන් මෙම ක්රියාවලිය හුදෙක් සෞඛ්යයට අහිතකර සහ ඵලදායී නොවන ක්රියාවක් ලෙස සලකා අධෛර්යවත් කිරීමට හෝ සීමා කිරීමට ගත් යටත්විජිත ආණ්ඩුවේ කුරිරු පියවර පිළිබඳ සවිස්තරාත්මක වාර්තා තැබුවද වන්දනාකරුවන්ගේම වචනවලින් ලියා ඇති කිසිදු වාර්තාවක් පාහේ ඉතිරිව නැත. කෙසේ වෙතත්, කැපවූ පාද වන්දනාකරුවන්ගේ ඉදිරි දර්ශනය බොහෝ විද්වතුන්ගේ සහ බාහිර නිරීක්ෂකයන්ගේ දෘෂ්ටිකෝණයට වඩා රැඩිකල් ලෙස වෙනස් විය.
ස්කන්ධ-මුරුගන් යනු කඳු මුදුන් හා සම්බන්ධ දෙවියෙකි. ‘වන්නිලැත්තෝ’ වූ ආදිවාසී ජන ප්රජාව අදටත් ස්කන්ධ – මුරුගන් හඳුනන්නේ කන්දේ යකා, කන්දේ දඩයක්කාර ආත්මය ලෙසය. ‘වැඩසිටි කන්ද’ යනු ‘ඔහු සිටි කඳු මුදුන’ය. දෙමළ ජනයාට කතිරමලයි, ‘ආලෝකයේ කන්ද’ වන අතර අද දක්වාම කතරගම පාද යාත්රාව දෙමළ බසින් හඳුන්වනු ලබන්නේ කතිර මලෙයි කරයි යත්තිරෙයි යන නමිනි. මෙය හුදෙක්ම වෙරළබඩ මුහුදු තීරය ඔස්සේ සිදුවන වන්දනාවකි.
දිවයිනේ ඈත උතුරෙන් ආරම්භ වී මාස දෙකක් දක්වා කිලෝමීටර් සිය ගණනකට පසු ඈත ගිනිකොන දිග කැලයේ කතරගම පුදබිමෙන් අවසන් වන මේ ගමනාන්තය ටිබෙටයේ කෛලාසය සහ ඈත දකුණේ කතරගම යෝගි ප්රවාදයේ ලෝක අක්ෂයට සමාන වේ. බටහිර ටිබෙටයේ කෛලාස කන්ද සහ ශ්රී ලංකාවේ ඈත දකුණේ කතරගම යෝගා ශාස්ත්රයේ අක්ෂ මුණ්ඩි හෙවත් සුසුම්නා නාඩියට පරිපූර්ණ ප්රතිසමයක් සාදයි.
එම නිසා කෛලාස කන්දේ දෙවියන්ගේ මූලාරම්භය සමග එහි ඇති ප්රබල සම්බන්ධය සැලකිල්ලට ගනිමින්, එය දක්ෂිණ කෛලාසය, ‘දකුණු කෛලාසය’ ලෙසද ප්රසිද්ධය. ටිබෙටයේ උත්තර කෛලාසයේ සහ ශ්රී ලංකාවේ දක්ෂිණ කෛලාසයේ නැංගුරම්ලා ඇති උතුරු-දකුණු අක්ෂයේ මෙම දිගුකාලීන උපකල්පනය කතරගම වන්දනාවේ සහ අද්භූත සම්ප්රදායේ ගැඹුරු වැදගත්කමක් ගනී. මක්නිසාද හිමාලයේ කෛලාස කන්ද සහ ඈත දකුණේ කතරගම උතුරු-දකුණු අක්ෂයක් වන බව යෝග ශාස්ත්රයෙන් පමණක් නොව, නූතන භූගෝලීය වශයෙන්ද සැලකිය යුතු කරුණකි. බාරය සහ සත්ය ප්රකාශවල බලය ඇත්ත වශයෙන්ම, නොපෙනෙන දෙවියෙකු සමග ගිවිසුමක් හෝ ගිවිසුමක් ඇතිකර ගැනීමේ අදහස ඉන්දියානු උපමහාද්වීපයට පමණක් ආවේණික නොවන නමුත් සෙමිටික් ආගම්වල පවා ගෞරවනීය සම්ප්රදායකි. ඇත්ත වශයෙන්ම, දුරස්ථ කාලවල සිට ලොව පුරා සිටින මිනිසුන් තනි තනිව හෝ සාමූහිකව නොපෙනෙන දෙවිවරුන් හෝ ආත්මයන් සමග විධිමත් කැපවීම් හෝ බාරයන් හෝ ගිවිසුම් කර ඇත. සෑම තැනකම භාවිතාව දැනෙන්නේ මානව සහ අධ්යාත්මික ක්ෂේත්රයන් අතර ඇති සම්බන්ධය තහවුරු කිරීමට සහ ඒවා හා සම්බන්ධ වූ ප්රකාශයන්ට සහ චාරිත්රානුකූල ක්රියාවන්ට සත්යයේ බලය ලබාදීමෙනි. කතරගම පාද යාත්රා සම්ප්රදාය තුළ පොරොන්දම් මූලික කාර්යභාරයක් ඉටුකරයි.
කතරගම ඇසළ උත්සව සමය නිල වශයෙන් ආරම්භ වන්නේ උත්සවයට දින හතළිස්පහකට පෙර කතරගම මහ දේවාලයේ කප් සිටුවීම සමග කපුරාල පූජකවරු දෙවියන්ගේ වනයට ගොස් ගස් දෙකක් කපා චාරිත්රානුකූලව මහා දේවාලයේ සිටුවීමෙනි. මෙම චාරිත්ර ක්රියාවෙන් කපුරාලවරුන් දින 45කට පසුව ඇසළ මංගල්යය පවත්වන බවට දිවුරුම් දෙයි. කපුරාලවරු කප්සිටුවීමේ පූජෝත්සවය සිදුකරන දිනයේම, මුලතිව් අසල මහා වට්ටප්පලෙයි කන්නකි අම්මාන් උත්සවයට උතුරින් බොහෝ දුරට පාද යාත්රා වන්දනාකරුවෝ රැස්වෙති. මෙහිදී වන්දනාකරුවන් තම පුද්ගලික ප්රතිඥාව හෝ කිරීමට අපහසු දෙයක් කිරීමට හෝ නැතිනම් සාමාන්යයෙන් වන්දනා ගමන සඳහා ඇතැම් පුරුදු ක්රියාකාරකම්වලින් වැළකී සිටීමට පොරොන්දු වෙති. මෙයින් අදහස් කරන්නේ සමහරුන්ට පාවහන් නොමැතිව කතරගමට යාම හෝ තවත් සමහරු වන්දනා කාලය සඳහා දුම් පානයෙන් වැළකී සිටීමයි. මේ දෙකම ආධ්යාත්මික ව්යවහාරයේ මූලික බව විදහා දක්වන ‘ස්වයං-නිර්මලත්වයේ’ අවස්ථා වේ.
1983 කෝලාහලයෙන් පසුව, වසර ගණනාවක් තිස්සේ දෙමළ ජනයාට සිංහල ප්රදේශ හරහා එළිමහනේ ඇවිදීම ආරක්ෂිත නොවීය. ත්රිකුණාමලයට උතුරින් පිහිටි ස්ථානවල සිට ඇවිදීමට ඔවුන්ට නොහැකි විය. නමුත් පාද යාත්රාව සහ අනෙකුත් කතරගම සම්ප්රදායන් පුනර්ජීවනය කිරීමේ පැහැදිලි අරමුණ ඇතිව 1988 දී කතරගම බැතිමතුන් බාරය ආරම්භ කිරීමත් සමග වන්දනාකරුවන් සංඛ්යාව නැඟෙනහිර දිස්ත්රික්කවල පෙර මට්ටමට කෙමෙන් කෙමෙන් පැමිණ ඇත. දින හතළිහක් හෝ ඊට වැඩි කාලයක් පාගමනින් යාමට සූදානම්ව සිටින ත්රිකුණාමලය, වවුනියාව හෝ යාපනය දිස්ත්රික්කවලට වඩා කතරගමට ඉතා සමීපව පිහිටි මඩකලපුව සහ අම්පාර දිස්ත්රික්කවලින් බහුතරයක් පාගමනින් පැමිණෙති. කෞමාර සම්ප්රදාය තුළ ආත්මයේ ක්රියාකාරී නමුත් රහසිගත මැදිහත්වීම යනු පාදයාත්රාව හුදෙක් ඇවිදීමේ ගමනක සිට සහභාගි නොවන නිරීක්ෂකයන්ගේ අවධානයෙන් ගැලවී යන සියුම් මානයන් හරහා අධ්යාත්මික ගමන් කිරීමේ අත්දැකීමක් බවට පරිවර්තනය කරන අත්යාවශ්ය හෝ ඉන්ද්රජාලික අමුද්රව්ය වේ. කිසිවකුට තේරුම් ගත නොහැකි යටින් පවතින පැවැත්මේ බලයෙන්, උනන්දුවෙන් වන්දනාකරුවන් බාහිර පෙනුමේ සෙවණැලි ලෝකය හරහා ගමන් කරන අතර කතිර්-කාමම් හෝ ‘ආලෝකය සහ ප්රීතිය’ වැනි දීප්තිමත් අභ්යන්තර ක්ෂේත්රයක් තුළට ගැඹුරට විනිවිද යයි. ඔවුන්ට අධ්යාත්මික ගමන හිස් රූපකයක් නොව දැඩි සජීවී සහ සැබෑය. මේ අර්ථයෙන් ගත් කල, අදෘශ්යමාන එළිපත්ත තරණය කර පූජනීය කාලය සහ පූජනීය අවකාශයේ අමුතු ක්ෂේත්රවලට ඇද වැටීම යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ කුමක්ද යන්න අගය කළ හැක්කේ පළපුරුදු වන්දනාකරුවන්ට පමණි. එහෙයින්, අභ්යන්තර ශුද්ධ ස්ථානය වෙත ගමන් කිරීමේ චේතනාව ලෝක ව්යාප්ත අධ්යාත්මික සම්ප්රදායන් තුළ, විශේෂයෙන්ම වන්දනා ගමන් සන්දර්භය තුළ බාහිර ගමන සහ කෙනකුගේ පාරභෞතික මූලාශ්රය හෝ කේන්ද්රය වෙත ඇතුළු වීම යන ද්විත්ව අර්ථයෙන් අදාළ වේ.
වඩමාරච්චි සෙල්වචන්දි කෝවිලෙන් ආරම්භ වන මේ පාදයාත්රාවේ අවසන් ප්රතිඵලය කතරගම මහා දේවාලයේ පෙරහැර අවසන් වී කොඩි එසවීමේ උත්සවය සිදුකර සැතපුම් ගණනාවකට එහා සිට ගෙන එන කොඩිය භාවිත කරමින් වඩමාරච්චි සෙල්වචන්දි කෝවිලේ වාර්ෂික උත්සවය ආරම්භ වීමය.
විදුනි බස්නායක
